Czym właściwie są elementy zdecentralizowane i pragmatyczne?
Anex 2 definiuje elementy zdecentralizowane jako wszelkie czynności związane z badaniem klinicznym wykonywane poza siedzibą badacza – w domu uczestnika, w lokalnej placówce medycznej, za pomocą mobilnych jednostek medycznych albo zdalnie, np. przy użyciu połączeń wideo lub cyfrowych technologii zdrowotnych (Digital Health Technologies, DHT), takich jak aplikacje mobilne, urządzenia wearable czy sensory.
Elementy pragmatyczne to rozwiązania włączające do projektu badania aspekty zwykłej praktyki klinicznej. Mogą obejmować kryteria kwalifikacji odzwierciedlające realną populację pacjentów, a także uproszczone zbieranie danych ograniczone do informacji rzeczywiście niezbędnych, często zasilane automatycznym eksportem z elektronicznej dokumentacji medycznej (EHR).
Trzecim filarem dokumentu są dane rzeczywiste. RWD obejmują informacje o stanie zdrowia pacjentów pochodzące spoza badania klinicznego – z EHR, rejestrów chorób czy baz danych roszczeń – i mogą zasilać badanie interwencyjne jako dane pierwotne albo jako wtórne wykorzystanie danych zebranych pierwotnie do innych celów.
Niezależnie od podejścia fundamentem pozostaje zasada proporcjonalnego podejścia opartego na ryzyku oraz koncepcja quality by design (QbD). Metodologia musi być adekwatna do celu, a ilość i jakość generowanych danych – wystarczająca do podjęcia właściwych decyzji.
Co to zmienia dla badacza i komisji etycznej?
Annex 2 nie tworzy nowego, równoległego systemu oceny etycznej – rozszerza istniejące obowiązki badacza i komisji bioetycznej (IRB/IEC) o kwestie specyficzne dla nowych metodologii.
Badacz musi dostarczyć IRB/IEC informacje pozwalające ocenić zasadność zastosowanych podejść, a proces uzyskiwania świadomej zgody zyskuje większą elastyczność.
Zgoda może być uzyskana zdalnie, pod warunkiem że badacz zweryfikuje tożsamość uczestnika – np. podczas rozmowy wideo – oraz że metoda weryfikacji i ochrona prywatności danych zostaną wcześniej określone.
Dokument wymaga zachowania alternatywy: uczestnik powinien mieć możliwość wyboru tradycyjnej formy zgody, jeśli wymaga tego jego sytuacja (np. brak kompetencji cyfrowych).
Materiały informacyjne muszą jasno wskazywać, jakie dane są zbierane i kto ma do nich dostęp – szczególnie w przypadku procedur domowych i DHT.
Zarządzanie produktem badanym poza ośrodkiem badawczym
Aneks 2 szczegółowo reguluje logistykę produktu badanego w modelu zdecentralizowanym. Wysyłka do uczestnika – przez ośrodek lub sponsora (jeśli dopuszczalne lokalnie) – wymaga udokumentowanych procedur obejmujących:
- ochronę prywatności uczestnika i jego statusu choroby,
- potwierdzenie odbioru przez właściwego adresata,
- procesy przyjęcia, przechowywania, podania, zwrotu lub utylizacji produktu,
- mechanizm ochrony zaślepienia w badaniach zaślepionych,
- wsparcie techniczne i materiały instruktażowe dla uczestnika.
Niezależnie od modelu logistycznego badacz pozostaje odpowiedzialny za bezpieczne stosowanie produktu badanego u uczestników pod jego opieką.
Dane rzeczywiste: kiedy są adekwatne do celu badania?
Sponsor ocenia adekwatność RWD w oparciu o dwa kryteria: rzetelność (dokładność, kompletność, pochodzenie i możliwość śledzenia danych) oraz relewantność (dostępność kluczowych elementów danych dla odpowiedzi na pytanie badawcze).
W praktyce oznacza to analizę m.in.:
- różnic w strukturach danych i terminologii między źródłami,
- braku standaryzacji momentów zbierania danych,
- porównywalności grup kontrolnych opartych o RWD,
- ryzyka brakujących danych wynikającego ze zmian systemów opieki zdrowotnej.
Im wyższa krytyczność danych RWD dla wyników badania, tym większy powinien być dostęp do danych źródłowych. Dla mniej krytycznych punktów końcowych wystarczające mogą być dane zagregowane.
W przypadku ograniczeń dostępu do danych źródłowych zalecana jest konsultacja z organami regulacyjnymi.
Bezpieczeństwo i nadzór sponsora w modelu rozproszonym
Wraz z rosnącą liczbą źródeł danych (DHT, EHR, wizyty zdalne i stacjonarne) rośnie złożoność nadzoru nad bezpieczeństwem uczestników.
Annex 2 wymaga, aby informacje o zdarzeniach niepożądanych docierały do badacza w czasie umożliwiającym podjęcie decyzji terapeutycznej.
Sponsor musi zapewnić, że dane z DHT są przekazywane w formie umożliwiającej ich interpretację i wykorzystanie kliniczne.
Nadzór nad dostawcami usług musi być proporcjonalny do ryzyka, przy zachowaniu odpowiedzialności badacza za ostateczne decyzje operacyjne.
Co powinien zrobić sponsor już teraz?
- Przeanalizować protokoły CIP pod kątem metodologii zdecentralizowanych, pragmatycznych i RWD.
- Zweryfikować procedury świadomej zgody, w tym dostępność alternatywy papierowej lub osobistej.
- Sprawdzić umowy z dostawcami RWD pod kątem dostępu do danych źródłowych.
- Zaktualizować plany zarządzania bezpieczeństwem (safety management plan) o wielokanałowy przepływ danych.
Link do dokumentu: Annex 2 ICH GCP